En Büyük Fakirlik Yalnızlıktır

Fakirlik denildiğinde aklımıza doğal olarak gelir yetersizliği gelir.

Kirasını ödeyememek, sofraya yeterli gıda koyamamak, sağlık ve eğitim hizmetlerine ulaşamamak gerçek ve ağır bir yoksulluktur. Bu gerçeği görmezden gelerek “Önemli olan gönül zenginliği” demek, geçim sıkıntısı yaşayan insana haksızlık olur.

Ancak insanın yoksunluğu yalnızca banka hesabındaki rakamla ölçülemez.

Bir insanın parası bulunabilir; fakat hastalandığında kapısını çalacak kimsesi olmayabilir. Başarısını anlatacak, acısını paylaşacak veya kendisinden haber alınmadığında merak edecek bir insanı bulunmayabilir.

Böyle bir kişinin maddi imkânları vardır; fakat hayatını anlamlı kılan karşılıklı ilişkilerden yoksundur.

İşte bu, çağımızın yeterince ölçemediği başka bir fakirliktir.

İnsan yalnızca tüketici değildir

Modern ekonomi insanı çoğunlukla üreten, kazanan ve tüketen bir varlık olarak değerlendiriyor.

Başarı; gelir, mülkiyet ve satın alma gücü üzerinden ölçülüyor. Ülkelerin gelişmişliği hesaplanırken fabrikalar, binalar, otomobiller ve ticaret hacmi ayrıntılı biçimde kaydediliyor. Ancak kaç kişinin kendisini değerli hissettiği, kaç yaşlının ziyaret edildiği veya kaç gencin güvenebileceği bir büyüğünün bulunduğu aynı ciddiyetle izlenmiyor.

Oysa insanın temel ihtiyacı yalnızca sahip olmak değildir.

Psikoloji literatüründeki en etkili yaklaşımlardan biri olan “ait olma ihtiyacı” kuramı, kalıcı ve olumlu ilişkiler kurma arzusunun insan davranışının temel güdülerinden biri olduğunu savunur. Roy Baumeister ve Mark Leary’nin geniş literatür değerlendirmesi, aidiyetin geçici bir istek değil, insanın psikolojik işleyişinin esas unsurlarından biri olduğunu göstermektedir.

İslam düşüncesinde de insan, yalnız başına kemale ulaşan bağımsız bir varlık olarak değil; aile, komşuluk ve toplum içindeki sorumluluklarıyla anlam kazanan bir varlık olarak değerlendirilir. Kur’an-ı Kerim’de insanların farklı topluluklar hâlinde yaratılmasının amacı “tanışmaları” olarak açıklanırken (Hucurât, 49/13), yakın ve uzak komşuya iyilikte bulunmak da temel ahlaki sorumluluklar arasında sayılır (Nisâ, 4/36). Klasik İslam ahlakındaki ülfet kavramı ise insanların kaynaşmasını ve dayanışma içinde yaşamasını ifade eder. Bu anlayışa göre aidiyet geçici bir duygusal ihtiyaç değil; insanın şahsiyetini, huzurunu ve toplumsal sorumluluk bilincini geliştiren temel bir hayat bağıdır.

İnsan sadece ekmeğe değil; bir sofrada kendisine ayrılmış yere de ihtiyaç duyar.

Asıl acı, kimse için önemli olmamaktır

Yalnızlığın en ağır tarafı çevrede insan bulunmaması değildir. Kişinin, kendi varlığının başka birisinin hayatında herhangi bir karşılığı olmadığına inanmasıdır.

Yaşlı bireylerin hayatı tamamlanmış görme deneyimlerini inceleyen nitel bir araştırmada, öne çıkan temalardan biri “önemli olmama acısı”dır. Katılımcılar sadece yalnız kalmaktan değil, başkalarının hayatında artık bir anlam taşımadıklarını düşünmekten söz etmektedir.

Bu bulgu üzerinde durmaya değer.

Çünkü insan sadece yardım almak istemez. Birisine yardım edebilmek, bilgisini aktarabilmek ve kendisine ihtiyaç duyulduğunu hissetmek de ister.

Bugünün sosyal politikaları çoğu zaman insanı hizmetlerin pasif alıcısı olarak görüyor. Yaşlıya yardım ulaştırılıyor; fakat onun tecrübesinden yararlanılmıyor. Gence burs veriliyor; fakat fikri sorulmuyor. İşsize destek sağlanıyor; fakat üretim sürecine yeniden katılabileceği güvenli yollar oluşturulmuyor.

Oysa onurlu bir toplum, insana yalnızca neye ihtiyacı olduğunu sormaz.

“Sen ne katabilirsin?” sorusuna da yer açar.

Yalnızlık ile yoksulluk birbirini büyütür

Maddi ve ilişkisel yoksulluk birbirinin alternatifi değildir. Çoğu zaman birbirini derinleştirir.

Geliri azalan insan sosyal etkinliklerden çekilir, ulaşım ve buluşma giderlerini kısmaya başlar. Çevresinden uzaklaştıkça iş ve eğitim fırsatlarına dair bilgiye erişimi de azalabilir. Dayanışma ağlarından mahrum kalan kişi, ekonomik bir sarsıntıyı tek başına karşılamak zorunda kalır.

Öte yandan güçlü ilişkiler de yoksulluğun bütün sonuçlarını ortadan kaldıramaz. Komşunun getirdiği bir tabak yemek kıymetlidir; fakat düzenli gelir, güvenli konut ve sosyal güvenlik ihtiyacının yerini tutamaz.

Bu nedenle meseleyi “Para mı daha önemli, dostluk mu?” şeklinde kurmak yanlıştır.

İnsanca hayat hem maddi güvenceyi hem de toplumsal aidiyeti gerektirir. Birinden mahrum kalan hayat eksilir; ikisini birden kaybeden kişi ise toplumun dışına doğru itilir.

Refahın yeni ölçüsüne ihtiyacımız var

Bir ülke vatandaşının gelirini artırırken onu ortak hayattan uzaklaştırıyorsa kalkınması eksiktir.

Yeni dönemde kamu politikalarının yalnızca hane gelirini değil; insanların güvenebileceği ilişkilerinin bulunup bulunmadığını, toplumsal hayata katılımını ve kendisini gerekli hissedip hissetmediğini de değerlendirmesi gerekir.

Bu, devletin insanlara arkadaş bulması anlamına gelmez. Devlet sevgi üretemez, dostluk dağıtamaz. Fakat insanların ilişki kurmasını kolaylaştıran veya zorlaştıran şartları belirleyebilir.

Çalışma saatleri aile hayatını tüketiyorsa, gençler geçim kaygısıyla gelecek kuramıyorsa, yaşlılar ulaşım yetersizliği nedeniyle evden çıkamıyorsa yalnızlığı kişisel başarısızlık sayamayız.

Ekonomi, şehirleşme, eğitim ve sosyal güvenlik politikaları insan ilişkileri üzerinde sonuç doğurur.

Bu bakımdan Prof. Dr. Haydar Baş’ın Milli Ekonomi Modeli’nde insanın yalnızca üretim aracı veya tüketim rakamı olarak görülmemesi önemlidir. Sosyal devlet; vatandaşın geçimini güvence altına alırken onu üretime, aileye ve toplumsal hayata dâhil edecek zemini de hazırlamalıdır.

Zengin toplum nedir?

Zengin toplum, yalnızca kişi başına düşen gelirin yüksek olduğu toplum değildir.

Çocuğun güvenebileceği yetişkinlerin, gencin sözünü dinleyecek insanların, yaşlının aktarabileceği birikimin bulunduğu toplumdur. İnsanların yalnızca ihtiyaç anında değil, gündelik hayatın olağan akışı içinde birbirlerine yer açabildiği toplumdur.

Bu yazı dizisi boyunca yalnızlığa sağlık, ekonomi, gençlik, şehir, teknoloji, devlet ve güvenlik pencerelerinden baktık. Finalde ulaştığımız yer şudur:

İnsanı hayata bağlayan, yalnızca sahip oldukları değildir. Birileri için taşıdığı anlamdır.

Eviniz, maaşınız ve imkânınız olabilir. Fakat sevincinizi büyütecek, acınızı hafifletecek ve yokluğunuzu fark edecek kimseniz yoksa sahip olduklarınızın sesi giderek kısılır.

En büyük fakirlik, hiçbir şeye sahip olmamak değil; hiç kimsenin hayatında bir yere sahip olamamaktır.

Facebook

Twitter