Etkin Talep Var Ama Refah Neden Yok?

Kapitalizmin en büyük ironilerinden biri şudur:
Teoride tüketim gücünü kabul eder, pratikte sermayeyi büyütür.

1929 Büyük Buhranı dünyayı sarstığında John Maynard Keynes sahneye çıktı ve çok net bir teşhis koydu:
Piyasa kendi kendini her zaman toparlayamaz. Eğer talep yoksa üretim çöker, işsizlik artar ve ekonomi daralır.

Bu, iktisat tarihinin en doğru tespitlerinden biridir.

Ancak aradan geçen neredeyse bir asra rağmen şu soruyu sormak zorundayız:

Madem etkin talep bu kadar merkezi, neden gelir dağılımı bozuluyor?
Neden krizler aralıklarla geri dönüyor?
Neden büyüme rakamları artarken refah tabana yayılmıyor?

Sorun teoride değil.
Sorun, teorinin hangi sistem içinde uygulandığında ortaya çıkıyor.

Etkin Talep Kimin İçin?

Keynes, devletin talebi desteklemesini savundu. Kamu harcamaları artacak, gelir dolaşıma girecek, üretim canlanacaktı.

Ancak bu müdahale, mülkiyet yapısını değiştirmedi. Para üretim mekanizması yine bankacılık sistemi üzerinden yürüdü. Finans sektörü merkezde kaldı.

Yani etkin talep, sistemin kalbine değil; kriz anlarında kullanılan bir destek mekanizmasına dönüştü.

Talep artırıldı ama şu soru sorulmadı:

Talep artışının finansmanı kim üzerinden sağlanıyor?

2008 sonrası uygulanan parasal genişleme politikaları bunun en açık örneğidir. Amaç talebi desteklemekti. Fakat piyasaya sürülen likidite, reel üretimden çok finansal varlıklara yöneldi. Borsalar büyüdü, varlık fiyatları arttı, ancak gelir eşitsizliği derinleşti.

Etkin talep, finansal sistemin filtresinden geçtiğinde sermayeye çalışır.

Borçla Canlanan Talep, Refah Üretmez

Kapitalizm talebi iki yolla büyütür:

Borçlandırarak
Geçici teşviklerle

Borçla büyüyen tüketim, geleceği ipotek altına alır.
Teşvikle artan gelir ise kalıcı değildir.

Bu nedenle sistem kısa vadede canlanır, uzun vadede tekrar daralır.

Keynes’in teorisi talebin önemini vurgular; ancak talebin kalıcı ve sistemik olarak nasıl finanse edileceğini çözmez.

Prof. Dr. Haydar Baş’ın İtirazı

Prof. Dr. Haydar Baş’ın yaklaşımı tam da bu noktada ayrışır.

Onun temel tespiti şudur:

“Üretimi artırmanın yolu tüketim gücünü artırmaktır.”

Ancak bu tüketim gücü borçla değil; gelir dağılımı politikasıyla ve milli para egemenliğiyle sağlanmalıdır.

Bu, Keynesyen geçici müdahaleden farklıdır.
Bu, sistemin para mimarisine dokunan bir yaklaşımdır.

Eğer para üretimi finansal sermayenin kontrolündeyse, etkin talep bile sermayeyi büyütür.
Eğer para üretimi kamusal üretim ve tüketim ekseninde tasarlanırsa, talep tabana yayılır.